Twaalf talen – zoals de twaalf poorten van de heilige stad

‘Zij had een grote en hoge muur met twaalf poorten.’ – Openbaring 21:12

Hand. 16–27 · 15 dagen · Istanbul – Antalya

De kust van Handelingen – alle havens van Paulus

‘Maar ik acht mijn leven volstrekt niet van waarde voor mijzelf, als ik slechts mijn loop volbreng en de bediening, die ik van de Here Jezus ontvangen heb, om te getuigen van het evangelie der genade Gods.’Handelingen 20:24
Kust van Handelingen
15 dagen14 nachten
IstanbulVertrek
AntalyaEinde
Prijs op aanvraagPrijs

Lucas vertelt over de reizen van Paulus met de blik van een medereiziger: hij noemt havens, winden en schepen, vaak dag na dag. Bijna alle aanlegplaatsen uit zijn verslagen tussen Troas en Attalia liggen aan de huidige Turkse kust. Veel ervan zijn allang dichtgeslibd en liggen nu tussen akkers en riet; andere zijn kleine vissershavens gebleven, waar nog altijd boten aanmeren.

De reis begint in Istanbul bij de waarschuwingsinscriptie van de tempel in Jeruzalem en voert over de Dardanellen naar Alexandrië Troas en Assus. Via Adramyttium, Smyrna en Efeze gaat het naar Milete, waar Paulus afscheid nam, verder via Halicarnassus naar Knidus en langs de Lycische kust naar Patara en Myra – tot Perge en Attalia, waar de eerste zendingsreis eindigde.

Elke dag heeft zijn kerntekst, die wordt gelezen waar het gebeurde; een door de staat gelicentieerde reisleiding ontsluit de scheepvaart, de handel en de archeologie van de oudheid. De Griekse eilanden waar de schepen van Paulus langs voeren – Lesbos, Samos, Kos en Rodus – ziet u op heldere dagen vanaf de kust; ze worden niet bezocht. Christenen van alle kerkelijke achtergronden zijn welkom.

De bijbelse leesroute

Deze teksten leest u ter plaatse

Psalm 107:23–31Istanbul (welkomstavond)

De psalm van de zeevaarders bij het begin van een reis van haven naar haven.

Hand. 21:27–29Archeologisch Museum Istanbul

Bij de waarschuwingsinscriptie van de tempel: de beschuldiging dat Paulus Trofimus uit Efeze in de tempel had gebracht.

Hand. 16:6–11Alexandrië Troas

De roep uit Macedonië en het vertrek naar Europa.

Hand. 20:6–12Alexandrië Troas

Het breken van het brood op de eerste dag van de week, de prediking tot middernacht en Eutychus.

Hand. 20:13–14Assus

Paulus gaat te voet, de metgezellen varen – ontmoetingspunt is de haven van Assus.

Hand. 27:1–2Golf van Edremit

Het schip van Adramyttium, waarmee de reis van de gevangene naar Rome begon.

Openb. 2:8–11Agora van Smyrna

De brief aan de gemeente die in haar armoede rijk is.

Hand. 19:23–40Theater van Efeze

Het oproer van de zilversmeden om de Artemis der Efeziërs.

Hand. 20:15–38Schiereiland Dilek en Milete

Van Samos naar Milete – en het afscheid van de oudsten uit Efeze.

Hand. 27:7–8Knidus

Tegen de wind in tot bij Knidus, dan naar het zuiden onder Kreta langs.

Hand. 21:1–3Patara

Via Kos en Rodus naar Patara en aan boord van een schip naar Fenicië.

Hand. 27:5–6Andriake, haven van Myra

Het Alexandrijnse schip naar Italië.

Hand. 13:13–14Perge

Aankomst vanuit Cyprus – en Johannes Marcus keert terug.

Hand. 14:24–27Oude haven van Antalya

De thuisreis naar Antiochië en het verslag over de deur des geloofs.

Tip: neem uw eigen Bijbel mee – op elke plaats slaan we samen de bijbehorende tekst open.
Bijbelcitaten: NBG-vertaling 1951.

Dag voor dag

Reisverloop

Dag1

Aankomst in Istanbul – aan de poort tussen de zeeën

Luchthaven Istanbul → Istanbul

Uw reisleiding ontvangt u op de luchthaven van Istanbul en brengt u in ongeveer een uur naar de oude stad. In de late middag voert een korte wandeling naar de waterkant bij Sirkeci: veerboten kruisen tussen Europa en Azië, vrachtschepen trekken door de Bosporus van de Zwarte Zee naar de Middellandse Zee. Sinds de oudheid leeft deze stad van de zee – en ook het boek Handelingen, waarvan u de komende twee weken de havens bezoekt, vertelt over de zee. Tijdens de welkomstavond stelt de reisleiding de route en de kernteksten voor. Als opening leest u de psalm van de zeevaarders, die „de werken des HEREN gezien” hebben, „zijn wonderen in de diepte”, en stelt u de reis onder Gods geleide.

Psalm 107:23–31Overnachting: Istanbul
Dag2

Van de tempel in Jeruzalem naar de Dardanellen

Istanbul → Gelibolu → Eceabat → Çanakkale

Meteen in de ochtend opent het Archeologisch Museum een venster op Jeruzalem: de Griekse waarschuwingsinscriptie van de tempel verbood niet-Joden op straffe van de dood het binnenste terrein te betreden. Volgens Handelingen 21 leidde juist deze beschuldiging tot de arrestatie van Paulus – men meende dat hij Trofimus uit Efeze in de tempel had gebracht. Daarnaast ziet u de Siloam-inscriptie uit de watertunnel van koning Hizkia. Dan gaat het door Thracië westwaarts naar Gelibolu, het Byzantijnse Kallipolis, met het kleine museum voor de zeevaarder Piri Reis. Langs de Hellespont rijdt u naar Eceabat en steekt u met de veerboot over naar Çanakkale. De sterke stroming van de zeestraat herinnert aan het psalmwoord over de machtige baren der zee – en aan de HERE, die in de hoge nog machtiger is.

Hand. 21:27–292 Kon. 20:20Psalm 93:4Overnachting: Çanakkale
Dag3

Troas en Assus – de roep naar Europa en de weg te voet

Çanakkale → Alexandrië Troas → Assus

In de ochtend bereikt u Alexandrië Troas, de Romeinse kolonie aan zee, met de thermen van Herodes Atticus en de dichtgeslibde havenbekkens. Vanhier volgde Paulus de nachtelijke roep: „Kom over naar Macedonië en help ons!” Direct daarna vertelt Lucas voor het eerst in de „wij”-vorm. Jaren later preekte Paulus in Troas tot middernacht, en de jonge Eutychus viel uit het venster; in een latere brief vraagt hij om de mantel en de perkamenten die hij hier had achtergelaten. Naar Assus ging Paulus alleen te voet, terwijl zijn metgezellen voeren. Op de akropolis met de Athenatempel uit de 6e eeuw v.Chr. kijkt u uit over Lesbos, waarheen het schip verder voer naar Mitylene. ’s Avonds daalt u af naar de kleine haven.

Hand. 16:6–11Hand. 20:4–142 Tim. 4:13Overnachting: Assus
Dag4

Adramyttium en Smyrna – het schip van de gevangene

Assus → Edremit → Ören → Izmir

De rit voert langs de voet van het Idagebergte naar de Golf van Edremit. Bij het huidige Ören lag Adramyttium, de thuishaven van het schip waarop Paulus als gevangene in Caesarea aan boord ging om langs de kust van de provincie Asia te varen – vergezeld door Aristarchus uit Tessalonica. Een stop aan de baai biedt ruimte voor de lezing uit Handelingen 27. Via Ayvalık bereikt u Izmir, het antieke Smyrna. Op de agora, die na de aardbeving van 178 n.Chr. werd herbouwd, leest u de brief aan de gemeente die arm en toch rijk is: „Wees getrouw tot de dood en Ik zal u geven de kroon des levens.” Volgens de kerkelijke overlevering bleef haar bisschop Polycarpus dit woord rond het jaar 155 trouw tot in de marteldood.

Hand. 27:1–2Openb. 2:8–11Overnachting: Izmir
Dag5

Efeze – een wijde deur en vele tegenstanders

Izmir → Efeze → Selçuk → Kuşadası

In Efeze, de hoofdstad van de provincie Asia, bleef Paulus langer dan op welke andere plaats van zijn reizen ook. U daalt van de Bovenagora over de Curetenstraat af naar de bibliotheek van Celsus en het grote theater met zo’n 24.000 plaatsen. Daar riepen de Efeziërs, opgehitst door de zilversmeden wier handel in tempeltjes van Artemis te lijden had, twee uur lang de naam van hun godin. Vanaf het theater loopt de Arkadiane, de vroegere havenstraat, kaarsrecht naar het westen – naar een haven die nu zo’n vijf kilometer van zee in het slib van de Kaÿster ligt. In de middag ziet u de laatste zuil van het Artemision en de basiliek van Justinianus boven het overgeleverde graf van Johannes. Vanhier schreef Paulus aan de Korintiërs over de wijde deur die voor hem geopend was.

Hand. 18:19–21Hand. 19:8–401 Kor. 16:8–9Overnachting: Kuşadası
Dag6

Trogyllium, Priene, Milete en Didyma – afscheid in de haven

Kuşadası → Dilek → Priene → Milete → Didyma → Kuşadası

Vroeg in de ochtend staat u op het schiereiland Dilek, het antieke Mycalegebergte. Samos ligt aan de overkant van de zeestraat binnen handbereik – het eiland waar het schip van Paulus volgens Handelingen 20 aanlegde; de Statenvertaling noemt daarbij nog Trogyllium, het voorgebergte zelf. Via Priene met zijn dambordplan en de Athenatempel die Alexander schonk, bereikt u Milete. In het theater herinnert een zitplaatsinscriptie aan Joden en godvrezenden; de Leeuwenbaai was een van de havens van de stad. Hierheen riep Paulus de oudsten uit Efeze en droeg hen op „aan God en aan het woord zijner genade”; toen knielde hij neer en bad met hen. In de middag staat u voor de reusachtige, nooit voltooide Apollotempel van Didyma en vraagt u met Paulus naar de God die niet woont in tempels met handen gemaakt.

Hand. 20:15–382 Tim. 4:20Hand. 17:24–25Overnachting: Kuşadası
Dag7

Halicarnassus en Myndus – havens van de Kariërs

Kuşadası → Euromos → Bodrum → Myndus → Bodrum

Bij het Bafameer, dat vroeger als zeebaai vóór Milete lag, begint de rit naar Carië. Bij Euromos staan 16 zuilen van de Zeustempel uit de 2e eeuw n.Chr. tussen de olijfbomen. In Bodrum, het antieke Halicarnassus, ziet u de fundamenten van het Mausoleum, een van de zeven wereldwonderen – van het graf dat de tijden moest trotseren, bleef nauwelijks meer over dan de bouwput. De Johannieters verwerkten de stenen ervan in het kasteel van Sint-Petrus; daar toont het Museum voor Onderwaterarcheologie nu wrakken en ladingen van antieke schepen, waaronder het bronstijdwrak van Uluburun. Voor de haven ligt Kos, waar het schip van Paulus volgens Handelingen 21 aanlegde. In de late middag bezoekt u Myndus, dat net als Halicarnassus wordt genoemd in 1 Makkabeeën, een boek van de apocriefen.

Pred. 1:4Hand. 21:11 Makk. 15:23Overnachting: Bodrum
Dag8

Knidus – waar de wind het schip tegenhield

Bodrum → veerboot → Datça → Knidus → Datça

Vroeg in de ochtend vertrekt de autoveerboot uit Bodrum en steekt in ongeveer twee uur de Golf van Gökova over naar het schiereiland Datça; buiten het veerseizoen reist u in plaats daarvan over land via Marmaris. Een smalle weg voert door amandelgaarden tot de uiterste punt, naar Knidus. De stad had twee havens aan weerszijden van een landengte en lag op een van de drukst bevaren hoeken van de Middellandse Zee. Tot hier worstelde zich volgens Handelingen 27 het schip met de gevangene Paulus moeizaam voort vanaf Myra; toen liet de wind het niet verder, en het week uit naar het zuiden, onder Kreta langs. Ook Knidus wordt genoemd in 1 Makkabeeën, uit de apocriefen. Op de kaap leest u over de wind die waait waarheen hij wil. Op heldere dagen verschijnen Symi en Rodus aan de horizon.

Hand. 27:7–8Joh. 3:81 Makk. 15:23Overnachting: Datça
Dag9

Marmaris en Kaunos – de haven in het riet

Datça → Marmaris → Dalyan → Kaunos → Fethiye

De weg slingert over het schiereiland Datça naar Marmaris, uit wiens baai in 1522 de Osmaanse vloot uitvoer tegen het Rodus van de Johannieters. In Dalyan stapt u in een boot en glijdt u door het riet van de rivier, langs rotsgraven met tempelgevels uit de 4e eeuw v.Chr. Kaunos was een rijke havenstad op de grens tussen Carië en Lycië; de haven is nu een rietmeer, ver van de open zee. Tussen theater en tempelterras wordt aanschouwelijk waarom zoveel havens uit de Bijbel nu in het binnenland liggen. Hier leest u over de profeet Jona, die voor God over zee wilde vluchten, en over de psalm die weet: ook aan het uiterste der zee zou Gods hand hem leiden. ’s Avonds bereikt u Fethiye.

Jona 1:3–6Psalm 139:7–10Overnachting: Fethiye
Dag10

Xanthos, Letoon en Patara – het schip naar Fenicië

Fethiye → Letoon → Xanthos → Patara → Kaş

In het museum van Fethiye staat de drietalige stèle uit het Letoon: een decreet uit de 4e eeuw v.Chr. in het Lycisch, Grieks en Aramees. Het Aramees, de bestuurstaal van het Perzische Rijk, vindt u ook in delen van de boeken Ezra en Daniël. In het Letoon, het bondsheiligdom van de Lyciërs, en in Xanthos met zijn pijlergraven maakt u kennis met de wereld van dit volk. In Patara, de hoofdhaven van Lycië, stapte Paulus op de terugweg van zijn derde reis over op een schip naar Fenicië. De vuurtoren die keizer Nero enkele jaren later liet bouwen en het raadsgebouw van de Lycische Bond staan bij de dichtgeslibde haven. Volgens de overlevering werd Nicolaas, de latere bisschop van Myra, in Patara geboren. In de middag rijdt u langs de steile kust naar Kaş.

Ezra 4:8Dan. 2:4Hand. 21:1–3Matt. 5:16Overnachting: Kaş
Dag11

Kekova, Andriake en Myra – het graanschip naar Italië

Kaş → Üçağız → Kekova → Andriake → Myra → Demre

In de ochtend brengt een boot u vanuit Üçağız over de stille baai van Kekova. Onder het wateroppervlak tekenen zich muren en trappen van verzonken huizen af; boven het dorp Kaleköy troont de burcht van Simena. Tegen het middaguur bereikt u Andriake, de haven van Myra. De machtige graanschuur van Hadrianus herbergt nu het Museum van de Lycische Beschavingen; ernaast liggen het havenbekken en de resten van een laatantieke synagoge. Hier vond de Romeinse hoofdman volgens Handelingen 27 een schip uit Alexandrië dat naar Italië voer, en bracht Paulus aan boord. Boven het theater van Myra openen zich de Lycische rotsgraven, en in Demre bezoekt u de kerk boven het overgeleverde graf van bisschop Nicolaas. ’s Avonds leest u het woord van Paulus in de storm: „houdt goede moed, want ik vertrouw op God”.

Hand. 27:5–6Hand. 27:21–26Overnachting: Demre
Dag12

Olympos, Chimaera en Phaselis – vuur en havens van Lycië

Demre → Finike → Olympos → Chimaera → Phaselis → Antalya

De kustweg voert van Demre naar Finike, het antieke Phoinikus te midden van sinaasappelgaarden, en dan omhoog de bergen in. In een bebost dal liggen de ruïnes van Olympos, een van de grote steden van de Lycische Bond. Boven Çıralı klimt u over een kort, steil pad naar de Chimaera: uit rotsspleten branden vlammen van natuurlijk gas, die al antieke zeevaarders als baken gekend zouden hebben. Daar leest u de belofte dat water noch vuur hem zal verzwelgen die bij God hoort. In de middag volgt Phaselis met zijn drie havens en de prachtstraat tussen de pijnbomen – een stad die 1 Makkabeeën, een boek van de apocriefen, noemt onder de ontvangers van een Romeins schrijven. ’s Avonds bereikt u Antalya.

Jes. 43:1–31 Makk. 15:23Overnachting: Antalya
Dag13

Perge, Aspendos en Side – Pamfylië

Antalya → Perge → Aspendos → Side → Antalya

In Perge kwamen Paulus en Barnabas aan met het schip uit Pafos op Cyprus; hier verliet Johannes Marcus hen en keerde terug naar Jeruzalem. Op de terugweg predikten zij in Perge en trokken toen naar Attalia. U loopt door de hellenistische poort en de zuilenstraat met haar waterkanaal en staat in het stadion voor zo’n 12.000 toeschouwers. Hier leest u het woord over de wedloop: „Loopt zó, dat gij hem behaalt.” In Aspendos wacht u een van de best bewaarde theaters uit de oudheid, in de 2e eeuw n.Chr. gebouwd door de architect Zeno. In de middag bereikt u Side met zijn Apollotempel aan zee – ook Side wordt genoemd in 1 Makkabeeën, uit de apocriefen. ’s Avonds keert u terug naar Antalya.

Hand. 13:13–14Hand. 14:24–251 Kor. 9:24–27Overnachting: Antalya
Dag14

Attalia – vanhier voeren zij naar huis, naar Antiochië

Antalya → Museum → Kaleiçi → Oude haven

De laatste volle dag is gewijd aan Attalia, het huidige Antalya, in de 2e eeuw v.Chr. gesticht door koning Attalus II van Pergamum. In het museum ziet u de beelden en sarcofagen uit Perge en vondsten uit heel Lycië en Pamfylië – een terugblik op de wereld waardoor u hebt gereisd. Door de Poort van Hadrianus, gebouwd voor het bezoek van de keizer in 130 n.Chr., gaat u de oude binnenstad Kaleiçi in en daalt u af naar de oude haven onder de stadsmuur. Vanhier voeren Paulus en Barnabas aan het einde van hun eerste reis terug naar Antiochië, „voor het werk, dat zij nu volbracht hadden”. Tijdens de slotmeditatie hoort u hoe zij de gemeente vertelden dat God voor de heidenen de deur des geloofs had geopend. Met het afscheidsdiner klinkt de reis uit.

Hand. 14:24–27Overnachting: Antalya
Dag15

Thuisreis vanuit Antalya

Antalya → Luchthaven Antalya

Afhankelijk van uw vluchttijd is er ’s ochtends nog tijd voor een laatste wandeling naar de steile kust boven de zee. Daarna brengt de transfer u in ongeveer een halfuur naar de luchthaven van Antalya. U neemt mee wat zich in deze twee weken tot een geheel heeft gevoegd: de havens van Troas, Assus en Milete, de dichtgeslibde bekkens van Efeze en Kaunos, de kaap van Knidus, de graanschuur van Andriake – en een boek Handelingen dat u nu met andere ogen leest. Wie nog niet naar huis wil, verlengt met stranddagen aan de Turkse Rivièra of met een wandeltocht over de Paulusweg het binnenland in.

De route

Op de kaart

Luchthaven Istanbul1Luchthaven IstanbulIstanbul2IstanbulGelibolu3GeliboluÇanakkale4ÇanakkaleAlexandrië Troas5Alexandrië TroasAssus6AssusEdremit (Adramyttium)7Edremit (Adramyttium)Izmir (Smyrna)8Izmir (Smyrna)Efeze9EfezeKuşadası10KuşadasıSchiereiland Dilek (Trogyllium)11Schiereiland Dilek (Trogyllium)Priene12PrieneMilete13MileteDidyma14DidymaEuromos15EuromosBodrum (Halicarnassus)16Bodrum (Halicarnassus)Myndus17MyndusDatça18DatçaKnidus19KnidusMarmaris20MarmarisKaunos (Dalyan)21Kaunos (Dalyan)Fethiye22FethiyeXanthos & Letoon23Xanthos & LetoonPatara24PataraKaş25KaşKekova26KekovaMyra & Andriake27Myra & AndriakeFinike28FinikeOlympos & Chimaera29Olympos & ChimaeraPhaselis30PhaselisAntalya (Attalia)31Antalya (Attalia)Perge32PergeAspendos33AspendosSide34SideLuchthaven Antalya35Luchthaven Antalya
1Luchthaven Istanbul2Istanbul3Gelibolu4Çanakkale5Alexandrië Troas6Assus7Edremit (Adramyttium)8Izmir (Smyrna)9Efeze10Kuşadası11Schiereiland Dilek (Trogyllium)12Priene13Milete14Didyma15Euromos16Bodrum (Halicarnassus)17Myndus18Datça19Knidus20Marmaris21Kaunos (Dalyan)22Fethiye23Xanthos & Letoon24Patara25Kaş26Kekova27Myra & Andriake28Finike29Olympos & Chimaera30Phaselis31Antalya (Attalia)32Perge33Aspendos34Side35Luchthaven Antalya
Inbegrepen & prijs

Wat bij de reissom inbegrepen is

Prijs op aanvraag

De reissom hangt af van de reisdatum, de groepsgrootte en de kamerverdeling. U ontvangt een persoonlijke offerte – gratis en vrijblijvend.

Aanvragen →

⛔ Zonder verkooptochten: tapijt-, sieraden- of lederbedrijven maken geen deel uit van de reis.

Inbegrepen

  • 14 overnachtingen in goede middenklasse- en 4-sterrenhotels met halfpension (in Assus, Datça en Demre in kleinere hotels)
  • Alle ritten met een touringcar met airconditioning, luchthaventransfers in Istanbul en Antalya
  • Door de staat gelicentieerde reisleiding
  • Toegangsprijzen volgens programma
  • Veerboten Eceabat–Çanakkale en Bodrum–Datça (seizoensgebonden, anders over land)
  • Boottochten naar Kaunos en bij Kekova (afhankelijk van het weer)
  • Welkomst- en afscheidsavond

Niet inbegrepen

  • Vlucht
  • Lunches en dranken
  • Fooien
  • Reisverzekeringen
  • Persoonlijke uitgaven
Goed om te weten

Veelgestelde vragen

Is de vlucht bij de reissom inbegrepen?

Nee. U vliegt naar Istanbul en vanuit Antalya terug (open-jaw-vlucht). Desgewenst vragen wij een passende verbinding voor u aan.

Wat kost de reis, en zijn er vaste data?

De prijs hangt af van de reisdatum, de groepsgrootte en de kamerindeling en is op aanvraag verkrijgbaar. De reis wordt voor gemeenten, groepen of particulieren op de door u gewenste datum gepland – vrijblijvend en kosteloos aangeboden.

In welke taal wordt de reis begeleid?

Een door de staat gelicentieerde reisleiding begeleidt u – in het Nederlands of in een van 25 talen. Wij begeleiden gasten sinds 1989.

Worden ook de Griekse eilanden uit Handelingen bezocht?

Nee. Lesbos (Mitylene), Samos, Kos en Rodus ziet u op heldere dagen vanaf de kust, Samothrace en Chios liggen verder weg – ze staan niet op het programma, omdat grensovergangen en vaartijden de route zouden opblazen.

Zijn echt alle havens van Paulus erbij?

Alle havens uit Handelingen aan de Egeïsche en Middellandse Zeekust tussen Troas en Attalia. Seleucië, de vertrekhaven van de eerste reis, ligt zo’n 900 kilometer verder naar het oosten bij Antakya en maakt deel uit van onze reis „Paulus – tot Antiochië aan de Orontes”.

Vaart men ook met het schip?

Ja, op korte trajecten: met de veerboot over de Dardanellen, met de autoveerboot van Bodrum naar Datça (alleen in het seizoen, anders over land via Marmaris) en met boten naar Kaunos en bij Kekova – deze boottochten zijn afhankelijk van het weer.

Hoe inspannend is de reis?

Meerdere dagen kennen ritten van vier uur en langer. Op de opgravingen loopt u over oneffen marmer en onverharde paden; in Assus en naar de Chimaera voeren korte, steile klimmen. Een normale conditie volstaat.

Wat is de beste reistijd?

April tot juni en september tot oktober. In juli en augustus is het aan de kust erg heet; in de winter vaart de veerboot Bodrum–Datça niet.

Aanvraag & boeking

Deze reis aanvragen

De kust van Handelingen – alle havens van Paulus

Soort reis
Gewenste periode
Verlenging

Wilt u uw reis verlengen?

Contact
Gratis en vrijblijvend – prijzen op aanvraag.
Vragen? Schrijf ons!